Permeke en de Vlaamse expressionisten

De geboorte van het expressionisme: Het uitdrukken van emoties in verf

Begin twintigste eeuw wordt Europa verscheurd door onderhuidse spanningen, die uiteindelijk culmineren in de twee grote wereldoorlogen. Het is een tijdperk waarin weinig ruimte is voor het bespreken van gevoelens met vrienden of in de familiekring. Onder kunstenaars in heel Europa ontstaat er als reactie op deze onderdrukte gevoelens een wens om hun onderbewuste uit te drukken in hun werk. Het nabootsen van de realiteit is ondergeschikt aan het weergeven van het gevoel. De term expressionisme wordt vanaf de jaren twintig in heel Europa gebruikt om schilders en beeldhouwers aan te duiden die op zuiver subjectieve manier omspringen met kleuren en vormen om hun gevoelens en intuïties uit te drukken. De Vlamingen gaan echter heel anders om met de politieke spanningen dan de Duitse expressionisten. Het werk van de grootheden van het Duits expressionisme, Ernst-Ludwig Kirchner (1880 - 1938), Wassily Kadinsky (1866 - 1944) en Franz Marc (1880 - 1916), is als een manifest: een oproep om de kunstacademies te hervormen en een duidelijke afzetbeweging tegen de gespannen politieke situatie rondom de twee grote wereldoorlogen. De Vlamingen daarentegen verlangen naar een pure, waarachtige vorm van leven waarin hebzucht, verlangen en agressie geen plek heeft.

Terug naar de bron

In hun zoektocht naar deze waarachtige levensvorm trekken de Vlaamse expressionisten zich begin twintigste eeuw terug uit de stad en vestigen zich in kunstenaarskolonies en vissersdorpen. Hier omgeven zij zich door het harde en ongepolijste bestaan van boeren en vissers. Het idee dat eenvoudige landarbeiders een authentieke en daarom betere vorm van leven hadden dan stedelingen ligt geworteld in het primitivisme, met als belangrijkste vertegenwoordiger Paul Gauguin (1848 - 1903). De Vlaamse expressionisten geloven, net als de primitivisten, dat deze manier van leven voor de moderne tijd te verkiezen is boven het huidige. Zij verheerlijken het spontane, onbedorvene, naïeve en intuïtieve van de 'primitieve kunstenaars' en stellen dat tegenover de academische, aan conventies gebonden westerse kunsttraditie. In plaats van het ontbreken van perspectief en realisme te zien als bewijs voor de lage ontwikkelingsgraad van de 'primitieve volkeren', bewonderen zij de schoonheid van de abstractie en nemen die als leidraad voor hun eigen werk. Uiteindelijk streven de Vlaamse expressionisten naar het maken van kunst zonder enige kunstmatigheid of verfijning.

Drieluik Vlaamse Kunst in samenwerking met KMSKA

De KMSKA is de komende jaren gesloten wegens een verbouwing. Paul Huvenne (directeur KMSKA) en Arnoud Odding (directeur RMT) hebben deze gelegenheid aangegrepen om een langdurige samenwerking aan te gaan. RMT presenteert de komende veertien maanden maar liefst drie tentoonstellingen rondom bijzondere deelcollecties uit het KMSKA, dat als het belangrijkste museum van Vlaanderen wordt gezien. Tot einde 2014 zijn dit achtereenvolgens: Permeke en de Vlaamse expressionisten, Rubens en de Vlaamse barok en Rogier van der Weyden en de Vlaamse primitieven. Een groot deel van de werken zijn nog nooit eerder te zien geweest in Nederland.