Gevaar & Schoonheid

Turner en de traditie van het sublieme

Turner wilde sublieme sensaties beleven door zich te onderwerpen aan barre tochten op zee of door het bezoeken van verlaten ruïnes en overweldigende watervallen.

In heel zijn lange schilderscarrière zocht Joseph Mallord William Turner (1775-1851) naar het sublieme in de natuur. De 18e eeuwse filosoof Edmund Burke omschreef het 'sublieme' als een ervaring van intense emoties die konden worden opgeroepen door ultieme schoonheid, maar ook door dreiging en gevaar. Turner wilde sublieme sensaties beleven door zich te onderwerpen aan barre tochten op zee of door het bezoeken van verlaten ruïnes en overweldigende watervallen. Hij bestudeerde in zijn schilderijen en aquarellen intensief de elementen Aarde, Lucht, Water en Vuur. Want voor Turner waren deze vier natuurkrachten de sleutel tot de weergave van een persoonlijk gevoelde, sublieme ervaring.

Persoonlijke beleving voorop

De landschappen van Turner waren in de vroege 19de eeuw ongekend vernieuwend. He carried art further than it had gone before, zei de biograaf Walter Thornbury over deze romantische landschapschilder. Waar de schilderkunst voor hem een spiegel van de natuur was, ging Turner een stap verder door de natuur te onderwerpen aan zijn eigen wetten en regels. Een natuurgetrouwe weergave van het landschap maakte plaats voor een landschap dat was ingegeven door de persoonlijke beleving. De kunst werd autonoom en met Turner was de eerste moderne kunstenaar geboren.

J.M.W. Turner, *Falls of Schaffhausen* (‘The Val d’Aosta’), c. 1845, oil on canvas, National Gallery of Victoria, Melbourne

Esthetische autonomie

Deze tentoonstelling laat zien hoe Turner zich liet inspireren door de schilderkunst van de 17de en 18de eeuw om tot een radicaal nieuwe kunstopvatting te komen, waarbij het draait om ‘esthetische autonomie’. Turner creëerde een eigen domein – los van heersende regels en waarden – waarin hij op zijn eigen manier uitdrukking gaf aan zijn sublieme beleving van de werkelijkheid. Daarnaast laat de tentoonstelling zien dat Turner met zijn nieuwe blik op de wereld een enorme inspirator en wegbereider was voor veel kunstenaars die na hem kwamen, tot op de dag van vandaag.

Wegbereider

Er zijn maar weinig schilders die de kunstgeschiedenis zo hebben beïnvloed als William Turner. Ook dat wordt duidelijk in Enschede en Zwolle. Het Franse impressionisme van Claude Monet of het Nederlandse luminisme van Jan Toorop en Jan Sluijters, die de pure sensatie van licht probeerden vast te leggen met verf, is zonder Turner ondenkbaar. Giacomo Balla, die de dynamiek van het moderne leven tot onderwerp van zijn kunst maakte, heeft in Turner eveneens een wegbereider gehad. Hetzelfde geldt voor iemand als Richard Long, die het fysiek beleven van een landschap tot kunst maakte, of Piero Manzoni, die oneindigheid uitbeeldde met volledig witte schilderijen. Kunstenaars die vandaag de dag bewust aansluiten bij de lijn die door Turner werd uitgezet, zijn Raquel Maulwurf en Eyal Gever.

Bij Waanders Uitgevers verschijnt de tentoonstellingspublicatie ‘Gevaar & Schoonheid. Turner en de traditie van het sublieme’. Binnenkort verkrijgbaar in de Museumwinkel van RMT.

Gevaar en Schoonheid wordt mede mogelijk gemaakt door steun van de Turing Foundation, het Mondriaan Fonds, Fonds 21 en het VSB Fonds.